سنت رو به فراموشی روضه‌های خانگی

خبرگزاری فارس: هنوز، در گوشه گوشه شهر، ستایشگران خاندان عصمت و طهارت (ع)، صبح‌ها و عصرها به روضه‌های خانگی می‌روند، اما این سنت با تغییر روش‌های اجتماعی زندگی مردم، رو به فراموشی می‌رود.

 

به گزارش خبرگزاری فارس، بین مداحان، یک ضرب‌المثل تاریخی هست که می‌گوید: اگر پدرت از دنیا رفت و آن روز، اول ماه بود، بگو جنازه را نگه دارند تا روضه‌های اول ماه را بخوانی! هرچند این یک شوخی جالب و دیرپا بین ذاکران اهل بیت (ع) است، اما نشان می‌دهد که آنان اهمیت زیادی به مجالس و روضه‌های خانگی و ماهانه خود می‌دهند و یک نوع پایبندی به وعده و قرار قبلی در مداحان دیده می‌شود. هنوز، در گوشه گوشه شهر، ستایشگران خاندان عصمت و طهارت (ع)، صبح‌ها و عصرها، لباس مخصوص خود را به تن می‌کنند و به روضه‌های زنانه خانگی می‌روند.
اینها، یک دسته از مداحان هستند که نوع کارشان با بقیه، اندکی متفاوت است. در واقع، مداحی هم مثل هر کار و فعالیت دیگر، دسته‌بندی خودش را دارد که اگر بخواهیم این افراد را در گروه‌های مختلف جا بدهیم، باید پیش نیاز هریک را هم بیاوریم، اما فقط به حیطه کاری آنها اشاره می‌کنیم.

* مداحان هیأتی

گروهی از مداحان، فقط در جلسات و هیأت‌های هفتگی، مقطعی و مناسبتی می‌خوانند. آنها، بیش‌تر روی قصیده‌ها، قطعات پند و نوحه‌های مخصوص ایام ویژه و مناسبت‌هایی مانند محرم، صفر، فاطمیه و ماه مبارک رمضان کار می‌کنند.

 * مداحان مجالس ترحیم

این افراد، به صورت عمده، مجالس ختم و هفتم و چهلم اموات را می‌پذیرند و با هیجان این جلسات و آئین‌ها بیش‌تر آشنا هستند. قرائت‌ صحیح قرآن، مدح مولا امیرالمؤمنین (ع) و اشعاری متناسب با درگذشتگان، نیاز اولیه این گروه است؛ چون آنها، علاوه بر مداحی، باید قاری مجالس یادبود هم باشند. این افراد، مداحی کنار مزار را هم می‌پذیرند که تقریباً از دو گروه قبلی یا برنمی‌آید یا خودشان تمایلی به این کار ندارند.

* مداحان مجالس ماهانه خانگی

 این گروه، هرچند توان اداره هیأت‌های بزرگ مذهبی و مجالس یادبود را هم دارند، اما تمرکز و حوزه کاریشان، عمدتاً پیرامون روضه‌های خانگی و زنانه است و روضه‌خوان به شمار می‌روند. نیاز آنها به قصیده‌ها و قطعات پند، به مراتب کم‌تر از دسته اول است و بیش‌تر به مدح و منقبت و مرثیه‌های کوتاه و چند بیتی احتیاج دارند. مداحان ماهانه، از ابتدای یک ماه قمری تا آخر آن، به طور متوسط به 150 تا 300 خانه می‌روند و در آنها مجلس روضه برپا می‌کنند. مثلاً وعده می‌کنند که پنجم هرماه به خانه یکی از بانیان روضه بروند یا صبح اول ماه در جای دیگری حاضر شوند. البته، صبح چهارشنبه، عصر پنج‌شنبه، صبح جمعه آخر ماه و از این دست مقاطع زمانی هم در دوره کاری آنها وجود دارد.
بانیان روضه‌های خانگی را بانوان و زنان معتقد تشکیل می‌دهند و در سراسر تهران و بعضی شهرهای دیگر مثل قم، مشهد، اصفهان و کاشان، فراوان دیده می‌شود. اگر بخواهیم به پیشینه شکل‌گیری این روضه‌ها نظر بیندازیم، باید از مجالس خانگی خود اهل بیت (ع) شروع کنیم. تاریخ اسلام به ما می‌گوید که اولین روضه‌ها در منزل امام صادق (ع) تشکیل شد و خانواده‌های آنان با گردهم آمدن و عزاداری کردن، جلسات خانگی را سروشکل دادند. اینکه چند زن دور هم جمع شوند و با دعوت از یک روضه‌خوان، مجلس کوچک عزا تدارک ببینند، از خانواده ائمه آغاز شده و تقریباً با همان شیوه تا الآن رواج داشته است.

* چگونه روضه بیندازیم

روضه خانگی، چگونه راه می‌افتد و ادامه می‌یابد؟ اول، یکی از روزهای ماه انتخاب می‌شود. مثلاً با خودمان قرار می‌گذاریم که دهم هرماه، روضه بیندازیم. این قرار باید با همسایگانی که آنها هم روضه ماهانه دارند، هماهنگ باشد. فرض بفرمایید که در کوچه مجاور، مجلس ماهانه دیگری در روزهای دهم برقرار است. هم ممکن است خانم‌ها نتوانند در هر دو روضه شرکت کنند و هم ممکن است مداحان محلی فرصت نکنند در محله شما دو مجلس بپذیرند.

 قدم بعدی، انتخاب مداح و روضه‌خوان است. خانم‌ها با حضور در مجالس دیگر، روضه‌خوانی را که باتقواتر است و سوز و گداز بیش‌تری دارد، برای روضه خودشان در نظر می‌گیرند و او را برای یک روز مورد نظر دعوت می‌کنند. آن وقت باید بقیه مداحان هم برای آمدن باهم هماهنگ باشند تا بتوانند همه در یک روز، به طور متناوب در مجلس خانگی حاضر شوند و به روضه‌خوانی بپردازند.
مختصری چای و میوه، اسباب پذیرایی یک روضه خانگی است که به دور از هر تجملی صورت می‌گیرد. خیلی از خانم‌ها، در کنار روضه، یک سفره نان و پنیر و سبزی یا آش رشته و جو را هم تدارک می‌بینند که نشان دهنده سادگی روضه‌های اصیل و قدیمی است.

مداحانی هم که برای این مجالس دعوت می‌شوند، با شما درباره مبلغی که به عنوان حق‌القدم پرداخت می‌کنید، چانه‌زنی نخواهند کرد. حتی در گذشته رسم بر این بود که روضه‌خوانان، پول را نمی‌شمردند و در جیبشان می‌گذاشتند. هرقدر هم که لازم داشتند از جیبشان برمی‌داشتند و خرج می‌کردند؛ هرچند هنوز هم اعتقاد به برکت پول روضه‌های ماهانه، بین مداحان وجود دارد و به اصطلاح داخلی خودشان، با هیچ کس «طی» نمی‌کنند.

نصب یک علامت ساده، مثل پرچم کوچک و خبر کردن همسایه‌ها، از دیگر کارهای یک «بانی روضه» است.

* چه بر سر روضه‌های خانگی آمد

اما، مداحی خانگی یا روضه‌های ماهانه، سنت پسندیده‌ای است که آهسته آهسته جایش را به جلسات فصلی و مقطعی می‌دهد و نمی‌شود آن شور سابق را در این روضه‌ها تماشا کرد. اگر بخواهیم دلایل عمده موضوع را بدانیم، باید به چند عامل اصلی اشاره کنیم:
1. بانوان مبلّغ: این روزها، خیلی از مردم به جای دعوت از روضه‌خوانان و مداحان مرد، از جلسه‌گردانان زن دعوت می‌کنند. خیلی از این بانوان، تازه قدم به این عرصه نگذاشته‌اند و کسانی مثل اشرف‌الحاجیه یا خانم زرکش، حتی افرادی را به دین مبین اسلام دعوت کرده‌اند. تسلط این زنان به شعر، مقتل، احکام شرعی و بحث‌های فقهی، گاهی از آنان در عرصه‌های مذهبی چهره‌هایی توانا ارائه داده است، اما تعداد کسانی که شعر را اشتباه می‌خوانند، مسأله شرعی را به غلط می‌آموزانند یا در نقل حدیث و روایت دچار خطا می‌شوند هم کم نیست. با این حال، همجنس بودن بانیان و روضه‌خوانان زن، موجب دعوت بیش‌تر آنها می‌شود، اما چون این بانوان مبلّغ، فرصت و توان رفت و آمد به جلسات متعدد را ندارند و از مانور زمانی کم‌تری برخوردارند، معمولاً جلساتشان، ماهانه و مرتب نیست و روضه منظمی شکل نمی‌گیرد.

 
2. مشکلات تردد در شهر: مرحوم مرشد باقر معماری، از مداحان روشندل امام حسین (ع) در ماه، بالغ بر یک هزار مجلس و روضه داشت که اگر به تعداد روزهای ماه تقسیمش کنیم، به هر روز، حدود 33 جلسه می‌افتد. این روزها با حجم ترافیک در شهر و رفت و آمد بسیار مشکل، نوبت به خیلی از روضه‌های خانگی نمی‌رسد و بر اثر بی‌نظمی روضه‌خوان‌ها، جلسات زنانه و خانگی تعطیل می‌شود.
3. تغییر نسل: خیلی از خانم‌های خانه‌دار، جایشان را به دختران کارمند داده‌اند و به همین سادگی، روضه‌هایی که شاید 40 سال سابقه برپایی داشته‌اند، تعطیل شده‌اند. نسل قدیم، به هیچ وجه، حتی در صورت مشکلات جدی، روضه‌شان را ترک نمی‌کردند و در خانه‌شان در موعد مقرر بسته نمی‌شد، اما حالا، زنان کارمند نمی‌توانند نظم یک روضه ماهیانه را برقرار کنند.

شاید بشود کوچک شدن خانه‌ها و تغییر شکل آنها را هم به این دلایل اضافه کنیم. چون، یک روضه خانگی به فضای متوسطی احتیاج دارد که بتواند تعدادی از مستمعین روضه را پوشش دهد و جا برای کسی تنگ نباشد.

به هر روی، نباید اجازه دهیم این سنت آئینی در میان مردم اصیل شهرهایی مانند تهران، قم و مشهد، مثل سایر سنت‌ها و رسوم ملی و مذهبی نرم نرم رنگ ببازد و مجلس روضه سیدالشهداء به مجالس پرزرق و برقی تبدیل شود که از دل آنها نه سوزی بر‌می‌خیزد و نه در پیچ‌ و تابشان اشکی به یاد اهل بیت (ع) سرازیر می‌شود.

* قدیمی‌ترین روضه‌خوانان شهر

نمی‌شود تاریخ دقیقی برای آغاز این جریان در تهران پیدا کرد، اما «آقا سید صالح»، از نخستین روضه‌خوانانی است که از حدود 80 سال آن طرف‌تر در این شهر روضه می‌خوانده است. آسیدصالح، در عصر ماشین زندگی نمی‌کرده و با یک چهارپا به روضه می‌رفته است. وقتی به روضه‌ای می‌رسیده، خرش را بیرون خانه می‌بسته و خودش داخل می‌شده است. مرکب او، نشانی روضه‌های سید را می‌دانسته و هر ماه بدون هدایت سوارش، روضه‌خوان را به در خانه‌های مردم می‌برده است. خر آسیدصالح، برای مردم تهران قدیم، شناخته می‌شده است. حتی یک بار، خر او را از مقابل یکی از روضه‌هایش می‌دزدند و به بازار مال‌فروشان می‌برند، اما مردم قیافه زبان بسته را می‌شناسند و دزدها فرار می‌کنند!

بعد از سیدصالح، مرشد باقر معماری، یکی از قدیمی‌ترین روضه‌خوانان تهران است که روزی 30 مجلس را از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب تهران اداره می‌کرده است. مرشد باقر، مداح نابینایی بود که اسماعیل نیکبخت، شاگردی‌اش را می‌کرد. نوجوان روستایی که امروز، یکی از مردان آشنای هیأت‌هاست و در جلسات مختلف خدمت می‌کند.

 
مرشد اکبر، مرشد قاسم، مرشد نصرالله، مرشد اسماعیل، حاج سیدمصطفی هاشمی دانا اکبر ناظم  و مداحان مرحوم زیاد دیگری هستند که باید در شمار روضه‌خوانان قدیمی تهران از آنها یاد کرد. امروز هم این سنت پسندیده با مداحانی مانند حاج سیدحسن وحید، حاج حسین محمدی، حاج مهدی رضایی، حاج سیدحسین میرامینی  حاج علی انسانی حاج منصور ارضی حاج محمد نوروزی غلامرضا سازگار حاج عبدالرضا میررجب در ورامین حاج علی خورشیدی  و سایرین در شهرهای اطراف تهران  دنبال می‌شود.

/ 0 نظر / 6 بازدید